राजेन्द्र राना
वर्षभरि मानिस आफ्नो काम, पढाइ, व्यवसाय र जिम्मेवारीको पछि दौडिरहेको हुन्छ । बिहानको हतार, दिनभरको व्यस्तता र साँझको थकानसँगै जीवन अगाडि बढिरहेको हुन्छ । तर जब आकाशमा शरद ऋतुको निलोपन देखिन थाल्छ, मौसममा चिसोपन मिसिन थाल्छ र गाउँघरमा चाडपर्वको तयारी सुरु हुन्छ, तब शहरमा बसेको मानिसको मन भने विस्तारै घरतिर फर्किन थाल्छ । मनले भन्न थाल्छ ,अब घर जानुपर्छ, आफ्ना मानिसहरूसँग भेट्नुपर्छ, गाउँको आँगनमा केही दिन बिताउनुपर्छ ।
नेपालमा मनाइने विभिन्न चाडपर्वमध्ये बडादसैं, तिहार र छठ विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व बोकेका पर्व हुन् । यी पर्व केवल पात्रोमा आउने केही विशेष दिन होइनन् । यी हाम्रा संस्कार हुन्, हाम्रा परम्परा हुन्, हाम्रा धार्मिक विश्वास हुन् र सबैभन्दा ठूलो कुरा , हाम्रा मानिसहरूलाई एक ठाउँमा जोड्ने भावनात्मक आत्मीयताको डोरी हुन् । वर्षभरि टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरूलाई एउटै छानोमुनि ल्याउने शक्ति यी पर्वमा हुन्छ ।
बडादसैं हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व हो । धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा दसैं मनाइन्छ । यसले अधर्ममाथि धर्मको, असत्यमाथि सत्यको र अन्यायमाथि न्यायको विजयको सन्देश दिन्छ । घटस्थापनादेखि नवरात्रिभरि देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा–आराधना गरिन्छ । घरमा जमरा राखिन्छ, मन्दिरहरूमा भक्तजनको भीड लाग्छ र वातावरण नै धार्मिक आस्थाले भरिन्छ । विजयादशमीको दिन मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्दै आशीर्वाद लिने परम्पराले दसैंको धार्मिक पक्षलाई पारिवारिक आत्मीयतासँग जोडिदिन्छ ।
निधारमा लगाइएको टीका केवल रातो रङ होइन । त्यसमा ठूलाबडाको आशीर्वाद हुन्छ, देवीप्रतिको श्रद्धा हुन्छ र जीवनमा सुख, शान्ति, दीर्घायु तथा समृद्धिको कामना हुन्छ । जमराले पनि उर्वरता, समृद्धि र शुभताको प्रतीक बोकेको मानिन्छ । त्यसैले दसैं आउँदा घरमा पूजा हुन्छ, मान्यजनलाई सम्मान गरिन्छ र परिवारका सदस्यहरूबीचको सम्बन्ध अझ नजिक हुन्छ ।
दसैं सकिन नपाउँदै वातावरणमा तिहारको उज्यालो फैलिन थाल्छ । तिहार अर्थात् यमपञ्चक, हिन्दू धार्मिक परम्परामा विशेष महत्त्व राख्ने पर्व हो । तिहार मनाउने परम्परा यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको धार्मिक कथाबाट आएको मानिन्छ । कथाअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई आफ्नो घरमा बोलाएर श्रद्धा र प्रेमपूर्वक सत्कार गरी पूजा गरिन् र दाजुको दीर्घायुको कामना गरिन् । यमराज पनि बहिनीको स्नेहबाट प्रसन्न भई उनको इच्छा पूरा गरेको धार्मिक विश्वास छ । यही दाजु–बहिनीबीचको पवित्र प्रेम र सम्बन्धको सम्झनास्वरूप भाइटीका मनाउने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ । तिहारमा काग, कुकुर र गाईको पूजा गर्ने परम्पराले मानिसले आफू वरिपरिका जीवजन्तुप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्नुपर्छ भन्ने भावनालाई पनि समेट्छ । लक्ष्मीपूजाका दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको आराधना गर्दै घरमा दीप बाल्ने परम्पराले सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने धार्मिक विश्वासलाई अभिव्यक्त गर्छ । काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजादेखि भाइटीकासम्मका दिनहरूले प्रकृति, पशुपक्षी, धनसम्पत्ति र पारिवारिक सम्बन्धप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछन् । लक्ष्मीपूजाको दिन घरआँगन सफा गरेर दीप बालिन्छ । झिलिमिली बत्तीले घर उज्यालो हुँदा मन पनि उज्यालो भएको अनुभूति हुन्छ । अन्धकार हटाएर प्रकाशतर्फ अघि बढ्नु तिहारको सुन्दर प्रतीकात्मक सन्देश हो ।
भाइटीकाको दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउँछन्, माला लगाइदिन्छन् र दीर्घायु तथा सुख–समृद्धिको कामना गर्छन् । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति माया, सम्मान र सुरक्षाको भावना व्यक्त गर्छन् । देउसी–भैलोका गीत, मादलका ताल, सेलरोटीको सुगन्ध र झिलिमिली बत्तीले गाउँघरका रातहरूलाई अझ रमाइलो बनाउँछन् ।
त्यसपछि विशेषगरी नेपालका तराई–मधेश क्षेत्रमा धार्मिक श्रद्धाका साथ मनाइने छठ पर्व आउँछ । हो । धार्मिक मान्यताअनुसार छठ पर्व सूर्यदेव र छठी माताको आराधनासँग जोडिएको छ । महाभारतसँग जोडिएको परम्परामा कर्णले सूर्यदेवको उपासना गर्दै नियमित रूपमा सूर्यलाई अर्घ्य दिने गरेको कथा पाइन्छ । अर्को मान्यतामा पाण्डवहरूले कठिन परिस्थितिमा सूर्यदेवको आराधना गरेको उल्लेख गरिन्छ । यस्ता धार्मिक कथाहरू र लोकविश्वाससँगै सूर्यको पूजा गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको मानिन्छ । सूर्यलाई जीवन, प्रकाश र ऊर्जाको मुख्य स्रोत मानेर भक्तजनहरूले श्रद्धापूर्वक अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने परम्परा रहेको छ । धार्मिक कथाहरूमा सूर्यदेवको उपासना र छठी माताको आराधनासँग सम्बन्धित विभिन्न प्रसंगहरू पाइन्छन् । यही धार्मिक आस्था र लोकपरम्परा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आजसम्म छठ पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको मानिन्छ । छठले प्रकृति, सूर्य, जल र जीवनप्रति श्रद्धा तथा कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सन्देश दिन्छ । छठ सूर्यदेव र छठी माताप्रतिको आस्थासँग जोडिएको पवित्र पर्व हो । व्रतालुहरू शुद्धता, अनुशासन र श्रद्धाका साथ पूजा गर्छन् । नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने दृश्य अत्यन्त श्रद्धामय हुन्छ । सूर्यलाई जीवन र ऊर्जाको आधार मानेर गरिने यो पूजा प्रकृति र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धको सम्झना पनि हो । परिवारको सुख, स्वास्थ्य, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्दै गरिने छठको आराधनामा त्याग, विश्वास र भक्तिको गहिरो भाव देखिन्छ ।
यसरी हेर्दा दसैं, तिहार र छठ फरक–फरक धार्मिक परम्परा र विधिसँग जोडिएका भए पनि तिनको भित्री भावनामा प्रेम, सद्भाव, कृतज्ञता, परिवार र समाजप्रतिको आत्मीयता जोडिएको देखिन्छ । धर्म केवल पूजा गर्ने कुरा मात्र होइन; सत्यको बाटोमा हिँड्नु, ठूलालाई सम्मान गर्नु, सानालाई माया गर्नु, परिवारलाई सम्झनु, प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुनु र आफ्नो संस्कारलाई सम्मान गर्नु पनि धर्मकै सुन्दर रूप हुन् ।
तर यी पर्व आउँदा मानिसहरू किन यति धेरै उत्साहित हुन्छन् ? किन काठमाडौंजस्तो व्यस्त शहरबाट हजारौँ मानिस गाउँघर फर्किन्छन् ? किन लामो यात्रा, भीड र असहजता सहेर पनि मानिसहरू आफ्नो गाउँको बाटो रोज्छन् ?
यसको उत्तर सायद बाल्यकालको सम्झनामा लुकेको छ । सानो हुँदा दसैं भनेको नयाँ लुगा थियो । नयाँ जुत्ता लगाएर गाउँभरि दौडिनु थियो । पिङ खेल्नु थियो । मामाघर जानु थियो । आफन्तको घरमा पुगेर टीका लगाउनु थियो । ठूलाबडाको हातबाट आशीर्वादसँगै दक्षिणा थाप्नु थियो । साथीभाइसँग दिनभर खेल्नु थियो । साँझ घर फर्किँदा आमाले बोलाएको आवाज सुन्नु थियो ।
तिहार भनेको घरआँगनमा दियो बाल्नु, देउसी–भैलो खेल्नु, सेलरोटी खानु र दिदीबहिनी तथा दाजुभाइसँग रमाउनु थियो । त्यतिबेला हामीलाई यी पर्वको धार्मिक गहिराइ थाहा नहुन सक्छ । देवी दुर्गाको विजयको अर्थ, लक्ष्मीपूजाको महत्त्व वा सूर्यदेवप्रतिको आस्थाको गहिराइ बुझ्ने उमेर थिएन होला । तर ती दिनले दिएको खुसी भने मनको कुनै कुनामा सधैँका लागि बसेको थियो ।
आज हामी ठूला भएका छौँ । जिम्मेवारी थपिएका छन् । पढाइ, जागिर, व्यवसाय र परिवारका आफ्नै दायित्व छन् । कतिपय आफ्नै गाउँभन्दा सयौँ किलोमिटर टाढा छन् । कतिपय विदेश पुगेका छन् । तर चाडपर्व आउँदा बाल्यकालका ती सम्झनाहरू फेरि ताजा हुन्छन् ।
सायद त्यसैले हामी गाउँ फर्किन्छौँ । हामी केवल गाउँको घरमा फर्किएका हुँदैनौँ, आफ्नो बाल्यकालमा फर्किरहेका हुन्छौँ । काठमाडौंले अवसर दिएको छ, रोजगारी दिएको छ, सपना पूरा गर्ने बाटो दिएको छ । तर गाउँले हामीलाई पहिचान दिएको छ । शहरमा हामी एउटा नाम, एउटा पेशा वा एउटा जिम्मेवारीका रूपमा चिनिन सक्छौँ; गाउँमा भने हामी कसैका छोरा हौँ, कसैकी छोरी हौँ, कसैका नाति–नातिनी हौँ, कसैका दाजु–भाइ वा दिदीबहिनी हौँ ।
त्यसैले चाडपर्व आउँदा शहरको कोठा खाली हुँदै जान्छ र गाउँका घरहरू भरिँदै जान्छन् । बसपार्कमा यात्रुहरूको भीड देखिन्छ । हातमा झोला हुन्छ, काँधमा सामान हुन्छ । कसैको अनुहारमा थकान हुन्छ, तर आँखामा घर पुग्ने खुसी हुन्छ । बाटो लामो हुन्छ, सवारीसाधनमा भीड हुन्छ, कहिलेकाहीँ यात्रा कठिन पनि हुन्छ । तर घर पुग्ने आशाले ती सबै कठिनाइलाई मानिसले सहजै स्वीकार गर्छ ।
किनकि घर पुगेर आमाको अनुहार हेर्नुको खुसी कुनै यात्राको असहजताभन्दा ठूलो हुन्छ । गाउँ पुगेपछि वातावरण नै बदलिन्छ । बिहानको चिसो हावा, आँगनको माटोको सुगन्ध, खेतबारीको हरियाली, टाढाबाट सुनिने मन्दिरको घण्टी, छिमेकीको बोलावट र भान्साबाट आउने परिकारको सुगन्धले मनलाई अनौठो शान्ति दिन्छ । शहरका महँगा रेस्टुरेन्टमा पाइने अनेकौँ परिकारभन्दा आमाले आफ्नै हातले पकाएको साधारण खाना किन मिठो लाग्छ ? किनकि त्यसमा केवल स्वाद हुँदैन , माया, सम्झना र अपनत्व मिसिएको हुन्छ ।
चाडपर्वको अर्को सुन्दर पक्ष हो , आफन्त र इष्टमित्रसँगको भेटघाट । वर्षभरि फोनमा मात्र कुरा गर्ने मानिसहरू आमनेसामने भेटिन्छन् । वर्षौँदेखि भेट नभएका आफन्तहरू एकअर्कालाई अँगालो हाल्छन् । कसैको कपाल सेतो भइसकेको हुन्छ, कसैका बच्चा ठूला भइसकेका हुन्छन्, कसैको अनुहारमा उमेरको रेखा थपिएको हुन्छ । समयले मानिसलाई परिवर्तन गरे पनि सम्बन्धको आत्मीयता भने उस्तै रहन्छ ।
दसैंको टीकामा आशीर्वाद हुन्छ । तिहारको भाइटीकामा प्रेम हुन्छ । छठको अर्घ्यमा प्रार्थना हुन्छ । यी सबैले मानिसलाई सम्झाउँछन् , जीवनमा धनभन्दा ठूलो सम्बन्ध हो, व्यस्तताभन्दा ठूलो आफ्नोपन हो र दूरीभन्दा ठूलो माया हो । आज प्रविधिले संसारलाई निकै नजिक बनाएको छ । मोबाइलबाट भिडियो कल गर्न सकिन्छ । टाढा रहेका मानिसलाई केही सेकेन्डमै देख्न सकिन्छ । शुभकामना सन्देश पठाउन सकिन्छ । तर आमाको हातले निधारमा लगाइदिएको टीकाको स्पर्श, बाबुको मुखबाट निस्किएको आशीर्वाद, दिदीबहिनीले लगाइदिएको भाइटीका, हजुरबा–हजुरआमाको हात समाएर बसेको क्षण र गाउँको आँगनमा परिवारसँगै बसेर खाएको खानाको अनुभूति कुनै मोबाइलको स्क्रिनले दिन सक्दैन ।
त्यसैले चाडपर्व केवल उत्सव होइनन् । यी सम्बन्ध सम्झाउने दिन हुन् । हामी आधुनिक हुँदै जाँदा कतिपय परम्परा विस्तारै कमजोर हुँदै गएका छन् । जीवनशैली बदलिएको छ, परिवार सानो हुँदै गएको छ र मानिसहरू अवसरको खोजीमा गाउँबाट शहर तथा विदेशतिर गइरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा चाडपर्वले हाम्रो पुस्तालाई आफ्नै संस्कृति र जरा सम्झाउने काम गर्छ । बालबालिकाले दसैंमा टीका र जमराको अर्थ बुझून्, तिहारमा दीप र भाइटीकाको महत्त्व बुझून्, छठमा सूर्य र प्रकृतिप्रतिको आस्था बुझून् , यही नै हाम्रो सांस्कृतिक निरन्तरताको आधार हो ।
हामीले पर्व मनाउँदा यसको बाहिरी चमक मात्र नहेरी भित्रको सन्देश पनि बुझ्न आवश्यक छ । दसैंले सत्य र धर्मको बाटो सम्झाओस् । तिहारले उज्यालो र सम्बन्धको मूल्य बुझाओस् । छठले प्रकृति, सूर्य र जीवनप्रति कृतज्ञता सिकाओस् । अनि यी सबै पर्वले हामीलाई एउटै कुरा सम्झाइरहून्—मानिस जति आधुनिक भए पनि उसको मनलाई अन्ततः आफ्ना मानिस र आफ्नै माटोले नै तानिरहेको हुन्छ ।
चाडपर्व आउँदा गाउँघरमा केवल घरका झ्यालढोका खुल्दैनन्, मनका ढोकाहरू पनि खुल्छन् । पुराना रिसहरू बिर्सिन्छन्, टाढिएका सम्बन्धहरू नजिकिन्छन्, थाकेका मनहरूले केही समय विश्राम पाउँछन् र बाल्यकालका सम्झनाहरू फेरि जीवित हुन्छन् । सायद यही कारण हो , काठमाडौं छोडेर गाउँ जाने बाटोमा मानिसको भीड बढ्दा पनि मनमा कुनै गुनासो हुँदैन । त्यो भीड केवल यात्रुहरूको भीड होइन; त्यो आफ्नो घर, आफ्नो परिवार, आफ्नो संस्कार र आफ्नो बाल्यकालतर्फ फर्किरहेको मनहरूको भीड हो ।
अन्ततः चाडपर्वको वास्तविक खुसी ठूलो घरमा होइन, आफ्ना मानिसहरूको उपस्थितिमा हुन्छ । महँगो उपहारमा होइन, आफ्नै हातले दिएको मायामा हुन्छ । ठूलो भोजमा होइन, परिवारसँग बसेर खाएको एक गाँसमा हुन्छ । शहरको चमकमा होइन, गाउँको माटोमा पाइने अपनत्वमा हुन्छ । दसैंले हाम्रो निधारमा टीका लगाउँदै आशीर्वाद देओस्, तिहारले हाम्रो जीवनमा उज्यालो भरोस् र छठले हाम्रो मनमा श्रद्धा तथा कृतज्ञताको दीप जलाइरहोस् ।
जहाँ पुगे पनि आफ्नो घर नबिर्सौँ । जति व्यस्त भए पनि आफ्ना मानिसका लागि समय निकालौँ । जति आधुनिक भए पनि आफ्नो संस्कार र संस्कृति नछोडौँ । किनकि वर्षहरू बित्छन्, उमेर बढ्छ, मानिसहरू टाढिन्छन्, शहरहरू फेरिन्छन्; तर आमाको आँगन, बाबुको आशीर्वाद, आफन्तको अँगालो र बाल्यकालमा बिताएको त्यो गाउँको दसैं–तिहार मनको कुनामा सधैँ उस्तै रहिरहन्छ । सायद चाडपर्वको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता यही हो , यसले हामीलाई संसारबाट केही दिनका लागि टाढा लगेर फेरि आफ्नै मानिस, आफ्नै माटो र आफ्नै जरा नजिक पुर्याउँछ ।
दसैं, तिहार र छठ केवल रमाइलो गर्ने पर्व होइनन्, यी धर्म, संस्कार, सम्बन्ध र आफ्नोपनका पर्व हुन् । दसैंको टीकामा आशीर्वाद, तिहारको दियोमा उज्यालो र छठको अर्घ्यमा आस्था तथा कृतज्ञता मिसिएको हुन्छ । यी पर्वले वर्षभरि टाढा रहेका मानिसलाई फेरि आफ्ना घर, परिवार र गाउँको आँगनमा जोड्छन् ।
समय बदलिन्छ, मानिस टाढिन्छन्, तर चाडपर्वले सम्झाउने आफ्नोपन कहिल्यै पुरानो हुँदैन । शहरबाट गाउँ फर्किएको त्यो यात्रा वास्तवमा आफ्नै जरा, बाल्यकाल र प्रिय सम्बन्धतर्फ फर्किएको यात्रा हो । यही माया, आस्था र आत्मीयता पुस्तौँसम्म जीवित रहोस् , यही नै हाम्रा चाडपर्वको वास्तविक सुन्दरता हो ।
